GüneÅŸ Sistemi’ne Genel Bir Bakış

Bir yıldız, 8 gezegen, en az 3 cüce gezegen, 130 dan fazla uydu ve çok sayıda ufak gök cismi! Bu yazıda, içinde yaÅŸadığımız sistem olan GüneÅŸ Sistemi’ ni genel hatlarıyla inceleyeceÄŸiz.

Öncelikle ÅŸunu belirtmeliyim ki GüneÅŸ Sistemi, uzayda hemen hemen boÅŸ diyebileceÄŸimiz bir bölgedir. Çünkü gezegenlerin büyüklükleri ve sayıları, birbirlerine olan uzaklık dikkate alındığında oldukça küçük kalacaktır.

GüneÅŸ Sistemi, sistemin tek yıldızı olan GüneÅŸ ve onun etrafında dolanan 8 gezegenden oluÅŸur. Mars ve Jüpiter arasında "asteroid kuÅŸağı" denilen ve çok sayıda ufak göktaşını içeren bir bölge bulunur. Bu bölge GüneÅŸ Sistemini iki bölüme ayırır: GüneÅŸ, Merkür, Venüs, Dünya ve Mars’dan oluÅŸan "Ä°ç GüneÅŸ Sistemi" ve Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün ve Plüton’dan (Plüton gezegeni ÅŸu anda "cüce gezegen" sınıfında) oluÅŸan "Dış GüneÅŸ Sistemi".

Gezegenlerin yörüngeleri elips ÅŸeklindedir ve elipsin odaklarının birinde GüneÅŸ bulunur. Sadece bu durumdan Merkür’ü ayrı tutabiliriz çünkü yörüngesi çembere yakındır. Yörüngeler hemen hemen aynı düzlemdedir ve gezegenler bu yörüngeler üzerinde saat yönünün tersi yönünde ilerlerler.

AÅŸağıdaki ÅŸekilde gezegenlerin ve GüneÅŸ’in birbirine göre büyüklükleri görülüyor. Tablolarda da çap, uzaklık gibi bir takım büyüklükleri bulabilirsiniz ancak bu deÄŸerleri daha rahat anlayabilmemiz için bir model hayal edeceÄŸiz. Bu modelimize göre tüm büyüklükleri belli oranda küçültüyoruz. Buna göre Dünya, 1,3 cm çapında bir üzüm tanesi. Dünya’nın 30 cm uzağında uydumuz Ay var. GüneÅŸ 1,5 metre çapında ve Dünya’ya uzaklığı 150 metre. Jüpiter, 15 cm çapa sahip bir greyfurt. Satürn portakal, Uranüs ve Neptün limon büyüklüÄŸünde. Modelimize göre insan, bir atom kadar küçük ve en yakın yıldız 40000 km uzaklıkta!

Modelimizde gösterilmeyen ama GüneÅŸ Sistemi’ne dahil çok sayıda cisim bulunmakta: Gezegenlerin uyduları, çok sayıda asteroid (küçük, düzgün ÅŸekillerde olmayan kaya parçaları, daha çok mars ile Jupiter arasındalar), kuyrukluyıldızlar ve Neptün’ ün ötesinde "Kuiper" kuÅŸağında bulunan küçük buzlu cisimler.

SINIFLANDIRMA

GüneÅŸ Sistemindeki cisimleri sınıflandırırken bir çok kriteri göz önüne almamız gerekiyor. Genel olarak sistem, gezegenler, geegenlerin uyduları, asteroidler ve kuyrukluyıldızlar olmak üzere ayrı ayrı incelenebilir. Ancak tüm sistemi gözönüne almak istediÄŸimizde kriterlerimize göre birtakım problemler karşımıza çıkacaktır:

- Bir çok uydu Plüton’dan büyük;

- Bazı gezegenlerin uyduları, olasılıkla, o gezegenlerin yörüngesine girmiÅŸ ve artık çevrelerinde dolanan asteroidler;

- Kuyrukluyıldızlar, özellikle GüneÅŸ’e yaklaÅŸtıklarında, büyüklükleri farklılaşır. DiÄŸer zamanlarda asteroidlerden ayırmak zor;

- Kuiper kuÅŸağındaki (Pluton dahil) ve Chiron (hem asteroid hem de kuyrukluyıldız olarak sınıflandırılan bir gökcismi) gibi cisimler, sistemin genel büyüklük deÄŸerlerine uygun deÄŸil;

- Dünya / Ay ve Plüton / Charon bazen "çift gezegen sistemi" ÅŸeklinde deÄŸerlendiriliyor.

Bu tartışmaları bir kenera bırakıp 8 gezegene ait resmi sınıflandırmayı inceleyelim;

Yapılarına Göre;

Karasal Gezegenler: Birincil yapısal bileÅŸenleri kaya ve metaldir. Nispeten yüksek yoÄŸunluÄŸa sahiptirler. Kendi çevrelerinde yavaÅŸ dönerler, katı yüzeyleri vardır, halkaları bulunmaz ve birkaç uydusu bulunur.

Merkür, Venüs, Dünya ve Mars

Jüpiter benzeri veya Gaz Gezegenler: Birincil yapısal bileÅŸenleri hidrojen ve helyum gazlarıdır. DüÅŸük yoÄŸunluÄŸa sahip, kendi çevrelerinde hızlı dönen, halkaları ve çok sayıda uyduları bulunan gezegenlerdir.

Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün

Büyüklüklerine Göre;

Küçük Gezegenler: Çapları 13000 km den küçük olan gezegenler.

Merkür, Venüs, Dünya, Mars

Dev Gezegenler: Çapları 48000 km den büyük gezegenler.

Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün

GüneÅŸ’e Göre Konumları;

Asteroid kuÅŸağı bu iki bölgeyi ayırır.

Ä°ç Gezegenler:

Merkür, Venüs, Dünya ve Mars

Dış Gezegenler:

Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün

GüneÅŸ, gezegen ve büyük uyduların yarı çaplarına göre sıralanması

Dünya’ ya Göre Konumları;

Dünya ile GüneÅŸ Arasındaki Gezegenler: Dünya’ya göre, GüneÅŸ’e daha yakın gezegenlerdir. Dünya’dan bakıldığında Ay gibi evreler gösterirler.

Merkür ve Venüs

Dünya Yörüngesinin Dışındaki Gezegenler: Dünya’ya göre, GüneÅŸ’ten daha uzak gezegenlerdir. Dünya’dan bakıldığında tam daire (veya daireye çok yakın) görünürler.

Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün

Tarihsel Sınıflandırma;

Klasik Gezegenler: Tarihsel öncesi zamanlardan beri bilinen gezegenler. Çıplak gözle görülebilirler.

Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn

Modern Gezegenler: Yakın çaÄŸlarda keÅŸfedilen gezegenler. Çıplak gözle görülemezler.

Uranüs ve Neptün

Kaynaklar

• The Eight Planets

Bu makaleler de ilginizi çekebilir:

• Aralık 2008
• Kasım 2008
• Temmuz 2008