Plüton Artık Neden Bir Gezegen DeÄŸil?
Yazar: İmir Kalkancı
(8 oy, ortalama: 4,25 / 5)GüneÅŸ Sisteminin 9. gezegeni olan Plüton’nun, artık bir gezegen olmadığına iliÅŸkin, Uluslararası Astronomi BirliÄŸi’nin tartışmalı kararından bir kaç yıl sonra, tartışmanın yavaÅŸ yavaÅŸ durulacağını ve insanların bu kararı sonuçta kabul edeceÄŸini umuyordum. Fakat öyle olmadı. Bu konu birçok insan için hala kapanmış deÄŸil. Öyleki, Plüton’nun gezegen olmamasını kabul etmeyenler, oluÅŸturdukları internet sayfaları, kulüpler ve gruplar ile desteklerini sürdürüyorlar. Bu yazımda, Plüton’ nun neden bir gezegen olarak görülmediÄŸini günümüzdeki “gezegen olma” kriterleriyle açıklamaya çalışacağım.
Plüton, 1930 yılında Arizona Flagstaff’ daki Lowell Gözlemevinde, Clyde W. Tombaugh (soldaki fotoÄŸraf) tarafından keÅŸfedildi. Bunun öncesinde de astronomlar, GüneÅŸ Sistemine ait 9. gezegenin varlığını öne sürüyorlardı ve bu gezegeni “X Gezegeni” olarak adlandırıyorlardı. Tombaugh’ a fotoÄŸraf plaklarını karşılaÅŸtırmak gibi zahmetli bir görev verilmiÅŸti. Bu plaklar iki hafta arayla alınmış gökyüzünün bir bölgesine ait plaklardı. Asteroid, kuyrukluyıldız, gezegen gibi hareket eden herhangi bir gökcismi, plakların karşılaÅŸtırılması ile bulunabilirdi ve sonuçta bu çalışmadan bir yıl sonra Tombaugh, bir cisim keÅŸfetti. “X Gezegeni’nin keÅŸfi” ÅŸeklinde yapılan açıklamadan sonra Lowell takımı, bu gezegene “Plüton” (Ä°ng. Pluto) adını verdi. GüneÅŸ Sisteminde artık 9 gezegen vardı.
1978 yılında Plüton’nun en büyük uydusu Charon keÅŸfedilene kadar astronomlar, Plüton’nun boyutlarından emin olamadılar. Charon’nun keÅŸfiyle beraber yapılan gözlemlerde Plüton’nun ~2400 km’ lik bir çapa sahip olduÄŸu hesaplandı.
Geçen zaman içinde gözlemsel tekniklerin ilerlemesi sonucunda, dış GüneÅŸ Sistemine ait önceden bildiklerimiz tamamen deÄŸiÅŸti. Buna göre Plüton ve uyduları, Neptün’nün yörüngesinden baÅŸlayarak 55 A.B.’ye kadar uzanan, Kuiper KuÅŸağı’ na ait büyük cisimlerden biri olarak görüldü. Astronomlar bu bölgede, en azından 70.000 kadar Plüton ile aynı yapıya sahip, çapları 100 km veya daha büyük buzlu gökcismi olduÄŸunu tahmin ediyorlar. Yeni kurallara göre Plüton, bir gezegen deÄŸil, sadece Kuiper KuÅŸağı’ nın bir üyesi olmalıydı.
Plüton ve Sistemi
Problem burada baÅŸlıyor. Çünkü astronomlar Kuiper KuÅŸağın’da bulunan ve Plüton ile hemen hemen aynı boyutlara sahip gökcisimleri keÅŸfetmiÅŸlerdi. ÖrneÄŸin 2005 FY9, astronom Mike Brown ve çalışma arkadaÅŸları tarafından keÅŸfedildi ve boyutları Plüton’ dan çok az daha küçüktü. 2005 yılında Mike Brown ve arkadaÅŸları bir süpriz daha yaptı. Plüton’nun yörüngesinin ötesinde, Plüton ile aynı boyutta veya daha büyük bir cisim keÅŸfettiler. Resmi adı 2003 UB313 olan bu cisim, daha sonra “Eris” oalrak adlandırıldı. Eris’ in 2600 km’ lik çapı ile Plüton’dan daha büyük ve kütle olarakta %25 daha fazla bir kütleye sahip olduÄŸu hesaplandı.
Eris, Plüton ve Neptün’nün ötesinde keÅŸfedilen diÄŸer küçük gezegenler
Eris’in Plüton’a benzer buz / kaya karışımlı yapısı, ondan daha büyük olması, 9 gezegenli GüneÅŸ Sistemi fikrine ters düşmeye baÅŸladı. Eris bir gezegen miydi yoksa Kuiper KuÅŸağın’daki bir cisim mi? Plüton? Astronomlar, Uluslararası Astronomi BirliÄŸi (IAU) XXVI. Genel Kurulu’nda gezegen tanımı konusunda son sözü söylemeyi kararlaÅŸtırdılar. Toplantı, 14 -25 AÄŸustos 2006 tarihleri arasında Prag’ da gerçekleÅŸtirildi.
Toplantıda astronomlar, gezegen tanımıyla ilgili deÄŸiÅŸik önerileri tartıştılar. Bunlardan biri, gezegen sayısını 12′ ye çıkaran tanımdı. Buna göre Plüton bir gezegen olarak kalacaktı. Bir diÄŸer öneri gezegen sayısını 9 olarak tutuyordu. Gezegen tanımını ise “herhangi bir bilimsel gerekçe olmadan bizim bildiklerimiz” ÅŸeklinde yapıyordu. Son öneri ise Plüton’ nun “gezegenler kulübünden” çıkartıyor ve gezegen sayısını 8′ e indiriyordu. Peki bu durumda Plüton neydi?
Sonuçta astronomlar Plüton’nun gezegenlikten çıkarılmasını içeren tartışmalı kararı oylayarak karara baÄŸladılar ve yeni bir gezegen sınıfı tanımladırlar: “Cüce Gezegenler”
IAU’ a göre bir cismin GüneÅŸ Sistemi’ ne ait bir gezegen olabilmesi için üç ÅŸart tanımlandı:
1. Cisim GüneÅŸ etrafındaki bir yörüngede hareket etmeli. – Belki Plüton bir gezegendir!
2. Küresel cisimleri kendine çekebilecek yeterli çekim gücüne sahip olmalı. – Plüton OK! Ä°yi gidiyor!
3. Yörüngesinde, kendi bağımsızlığını sürdürebilmeli. – Malasef bu kurala göre Plüton gezegen deÄŸildir.
“Yörüngesinde, kendi bağımsızlığını sürdürebilmek” ne anlama gelmektedir? Bir gezegen, GüneÅŸ etrafındaki yörüngesinde, baskın çekimsel kuvvete sahip olmalıdır. Yörüngesindeki diÄŸer ufak cisimleri çekimsel gücüyle yok etmeli veya kendisinden uzaklaÅŸtırmalıdır. Plüton kendi yörüngesindeki cisimlerden sadece 0,07 kat daha fazla kütleye sahiptir. KarşılaÅŸtırma yapmak istersek, Dünya, yörüngesindeki cisimlerin 1,7 milyon katı kadar daha büyük bir kütleye sahiptir.
Üçüncü kritere uymayan cisimler “küçük gezegen” olarak sınıflandırılıyor. Böylelikle Plüton bir cüce gezegendir diyebiliriz. Plüton’ nun yakın bölgesinde bulunan cisimlerin etkileÅŸmesi ve meydana gelebilecek bir çarpışma sonucu Plüton’un kütlesi artana kadar, cüce gezegen olarak kalmaya devam edecek.
Gelecekte yeterli büyüklükte ve gezegen kriterlerine uyan bir cisim keÅŸfedildiÄŸinde gezegen sayısı yeniden 9′ a çıkacaktır.
Plüton hernekadar cüce gezegen olarak sınıflandırılsada, araÅŸtırmalarda ilgi odağı olmayı sürdürüyor. NASA’nın gönderiÄŸi New Horizons uzay aracı 2015 temmuzunda Plüton’ a ulaÅŸacak ve cüce gezegene ait yakından çekilmiÅŸ yüzey fotoÄŸraflarını bize ulaÅŸtıracak.
Kaynaklar
