Kozmik Mıknatıslar
Yazar: Arif Bayırlı
(2 oy, ortalama: 4,00 / 5)Nötron yıldızlarının çok büyük yıldızların (GüneÅŸ’ten 8 kat daha büyük) bir süpernova patlaması ile yok olması sonucu oluÅŸtuÄŸu biliniyor. Patlama sonucu oluÅŸan kalıntılar bir araya gelerek çok yoÄŸun bir yapıya sahip bu yıldızları oluÅŸturuyorlar. Bu yıldızlara nötron yıldızları denmesinin sebebi, patlama sonrası etki ile atomdaki proton ve elektronların birbirleriyle çarpışarak nötronları oluÅŸturması. (EÄŸer yıldız daha da büyükse nötron yıldızı yerine kara delikler oluÅŸuyor) Nötron yıldızları o kadar yoÄŸundurlar ki benzetme yapmak gerekirse bir çay kaşığı nötron yıldızı milyonlarca ton kütleye sahip olabilir. Nötron yıldızlarının yoÄŸunluk dışındaki bir diÄŸer karakteristik özellikleri ise etrafındaki çok güçlü manyetik alanlara sahip olmasıdır. Bu yıldızların magnetar olarak adlandırılan türleri ise normal bir nötron yıldızının etrafındaki manyetik alanın 1000 katına sahip evrendeki en güçlü mıknatısları oluÅŸturuyorlar. Astronomlar uzun süredir magnetarların neden X-ışını dalga boyunda parladıklarını açıklayamıyorlardı. Yörüngedeki iki gözlem evi, Integral ve XMM-Newton ile yapılan incelemeler sonucunda bu konuda bir takım ipuçları elde edilmiÅŸe benziyor.
Integral
Günümüze kadar 15 tane magnetar keÅŸfedildi. Bunlardan beÅŸi zayıf gama ışını tekrarlayıcıları (SGR-Soft Gamma Ray Repeaters) olarak biliniyorlar ve düzensiz bir ÅŸekilde çok kısa süren (0.1 sn) zayıf gama ışını ve güçlü X-ışını patlamaları oluÅŸturuyorlar. Kalan on tanesi ise sıra dışı X-ışını pulsarları (AXP-Anomalous X-Ray Pulsar) olarak biliniyolar. Ä°lk baÅŸlarda bu iki türün birbirinden farklı oluÄŸu düÅŸünülüyordu, fakat mevcut veriler bir çok ortak özellikleri olduÄŸunu gösteriyor.
Magnetarların diÄŸer nötron yıldızlarından bir diÄŸer farkı da etraflarındaki devasa manyetik alanlar yıldızın yüzeyini kıvırıp bükebiliyor. Kıvrılan yüzeylerde elektron bulutları yoÄŸunlaÅŸarak yıldızın yüzeyinde bir akıma sebep oluyorlar. OluÅŸan bu akım yıldızın yüzeyinden gelen ışınımla etkileÅŸime girerek X-ışınlarının oluÅŸmasına neden oluyor.
Magnetarın hayali çizimi.
AraÅŸtırmacılar labaratuar ÅŸartlarında bu kadar büyük manyetik alanlar oluÅŸturamadıklarından bu hipotezlerini deneme imkanına sahip deÄŸillerdi. Fakat Armsterdam Üniversitesi’nden Nanda Rea ve araÅŸtırma ekibi Integral ve XMM-Newton uydularını kullanarak ilk defa magnetarlar çevresindeki elektron bulutlarını inceleme fırsatı buldular.
XMM-Newton
Rea ve ekibi gerçekten de elektron bulutlarının var olduklarını gözlediler ve elektron yoÄŸunluÄŸunu ölçtüklerinde normal bir nötron yıldızının 1000 katı fazla olduÄŸunu tespit ettiler. AraÅŸtırmacılar ÅŸimdi daha ileri modeller oluÅŸturarak maddelerin bu devasa manyetik alanlarda davranışlarını ve bu gizemli yıldızların doÄŸasını incelemeyi hedefliyorlar.
Kaynaklar
