Ay Tutulması

Ay tutulması nedir? Nasıl ve neden meydana gelir? Ne kadar sıklıkla Ay tutulması gözlenir ve bir sonraki Ay tutulması ne zaman? Bu yazıda tüm bu soruların cevaplarını bulabileceksiniz.

Dünya’nın uydusu Ay, yaklaşık 3,476 km’ lik bir çapa sahip soÄŸuk ve kayasal bir gök cismidir.  Kendisi bir ışık kaynağı olmamasına raÄŸmen, GüneÅŸ ışığını yüzeyinden yansıtır. Dünya’nın çevresinde bir turunu 29,5 günde tamamlar. Bu dönüşü sırasında GüneÅŸ’e göre konumu da deÄŸiÅŸir ve bu durum Ay’ın evreleri ÅŸeklinde gözlenir.

Bu evrelerden “Yeni Ay”, görülebilir deÄŸildir. Çünkü bu evrede Ay, GüneÅŸ ile Dünya arasındadır ve dolayısıyla Ay’ın aydınlanan tarafı Dünya’dan görünmez. Ay Dünya’nın çevresinde turuna devam ettikçe evreler deÄŸiÅŸir ve bu evreler her ay tekrarlanır.

Dolunay evresinde Ay, GüneÅŸ’in batmasıyla doÄŸar ve gece GüneÅŸ yeniden doÄŸuncaya kadar   gökyüzünde görünür. Ay’ın gece boyunca görünür olmasının sebebi, konum olarak GüneÅŸ’in tam karşısında olmasıdır. Bu özelliÄŸi, Ay’ın diÄŸer evrelerine göre benzersizdir. Ayrıca, Dolunay evresi tutulmalar açısından da önem taşır.

AY TUTULMASININ TÃœRLERÄ°

Ay tutulması sadece Ay dolunay evresindeyken gerçekleÅŸir. Dünya, Ay ile GüneÅŸ arasındayken gelen ışınları engeller ve arkasında bir gölge alanı oluÅŸturur. Bu alan içiçe geçmiÅŸ iki koni ÅŸeklindedir. “Yarı gölge konisi (Penumbra)” olarak adlandırılan alanda Dünya, GüneÅŸ ışığını tamamen engelleyemez. “Tam gölge konisi (Umbral)” nde ise GüneÅŸ ışığı tamamen engellenir. Tutulmanın gerçekleÅŸmesi için Ay’ın, Dünya’nın gölge alanlarından geçmesi gerekir.

Astronomlar Ay tutulmasını basitçe 3 türe ayırır;

1. Yarı Gölgeli Ay Tutulması:
Ay, Dünya’nın yarı gölge konisinden geçer Çok rahat gözlenemediÄŸi için genelde akademik düzeyde incelenir.
2. Parçalı Ay Tutulması:
Ay’ın bir kısmı Dünya’nın tam gölge konisinden geçer. Çıplak gözle tutulma rahatlıkla gözlenebilir.
3. Tam Ay Tutulması:
Ay, Dünya’nın tam gölge konisinden geçer. Ay tutulma sırasında kırmızı bir renk alır ve kolaylıkla gözlenir.

Tam bu sırada aklınıza, “EÄŸer Ay, Dünya’nın çevresinde 29,5 günde dönüyorsa ve Ay tutulması sadece dolunay evresinde gerçekleÅŸiyorsa, neden her ay tutulma gözlenmiyor?” ÅŸeklinde bir soru gelmiÅŸ olabilir.  Bunun nedeni, Dünya etrafında dolanan Ay’ın yörüngesinin, Dünya’nın GüneÅŸ etrafındaki yörüngesine göre yaklaşık 5 derece eÄŸimli olmasıdır. Ay, yörüngesindeki hareketinin büyük bir kısmını, Dünya yörünge düzleminin altında veya üstünde geçirir. Dolayısıyla Dünya’nın oluÅŸturduÄŸu gölge alanlarına girmez. Fakat yılda iki ile dört kez Ay Dünya’nın yarı veya tam gölgesinin belirli kısmından geçer ve yukarıda anlatılan üç tür ay tutulmasından biri gerçekleÅŸir.

GüneÅŸ tutulması ile Ay tutulması arasındaki fark nedir? GüneÅŸ tutulması, GüneÅŸ ışığının Ay tarafından engellenmesidir. Ay, GüneÅŸ ile Dünya arasından geçmektedir ve bu durum sadece “Yeni Ay” evresinde meydana gelebilir.

TAM AY TUTULMASI SIRASINDA AY NEDEN KIRMIZI BÄ°R RENK ALIR?

Tutulma boyunca Dünya, GüneÅŸ ışığının Ay’a ulaÅŸmasını engeller. Ancak Dünya atmosferini geçip Ay’a ulaÅŸan ışınlar tarafından aydınlanan Ay, tamamen karanlığa gömülmez. GüneÅŸ ışığı, Dünya’nın atmosferinin derinliklerinden geçerken içerdiÄŸi mavi ışığı yitirir. Böylece arda kalan GüneÅŸ ışığının rengi koyu kırmızı veya turuncudur. Bu ışığında bir kısmı yine Dünya atmosferi tarafından kırılır ve çok az bir kısmı Ay’a ulaşır. Dolayısıyla Ay, tam tutulma sırasında koyu kahverengi, kırmızı, parlak turuncu ve sarıya doÄŸru bir renk dağılımına sahip olarak görülür. Tutulma sırasında Ay’ın rengi, o anda atmosferde bulunan toz ve bulut miktarına göre deÄŸiÅŸiklik gösterir.

AY TUTULMALARINI GÖZLEMLEMEK

Ay tutulmalarını çıplak gözle izlemek tamamen güvenlidir. Herhangi bir koruyucu filtreye veya malzemeye ihtiyaç duymadan izlenebilir. Gözlem için teleskoba da ihtiyaç yoktur. Çıplak gözle çok rahat gözlenebilir. Bir dürbün yardımıyla, renk değişimi daha rahat görülecektir.

Amatör astronomlar, tutulma boyunca yararlı gözlemler yapabilirler. Tutulma öncesinde Ay’ın ne kadar karanlık görüneceÄŸi belirsizdir. Ay’ın rengi koyu griden kahverengiye, kırmızıdan parlak turuncuya deÄŸiÅŸebilir. Renk ve parlaklık tutulma sırasında atmosferde bulunan toz miktarına baÄŸlıdır. Amatör astronomlar, Ay tutulması için oluÅŸturulan Danjon Parlaklık ölçeÄŸini kullanarak tutulma esnasında Ay’ın rengini ve parlaklığını sınıflandırabilirler.

Yapılabilecek bir diğer gözlem için ise bir teleskop gerekiyor. Standart ay krater listesinden hareketle her krater için tam gölge konisine giriş ve çıkış zamanı ölçülebilir.

Bunun dışında Ay tutulması, gökyüzü fotoğrafçıları için iyi bir zamandır.

Son olarak, 2001 – 2020 yılları arası gerçekleÅŸecek Ay tutulmalarına buradan ulaÅŸabilirsiniz.

Kaynaklar

• MrEclipse, Lunar Eclipses for Beginners

Bu makaleler de ilginizi çekebilir:

• Son 10 Yılda Uzay ve Astronomi Alanında YaÅŸanan En Önemli 10 Olay
• 9 Åžubat’ta Yarı Gölgeli Ay Tutulması GerçekleÅŸiyor
• 7-8 Åžubat 2009